Rzeszowski pomnik trafi do gminnej ewidencji zabytków. Co to oznacza?

KATEGORIA: MIEJSCA / 22 lipca 2026

Fot. Mateusz Ficek

Od 2024 roku Pomnik Czynu Rewolucyjnego jest wpisany do rejestru zabytków województwa podkarpackiego, a niebawem może znaleźć się również w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Rzeszowa. Co to oznacza?

Bitwa o pomnik

Nadal nie wiadomo, jak zakończy się batalia o przyszłość rzeszowskiego Pomnika Czynu Rewolucyjnego (lub Walk Rewolucyjnych, bo funkcjonują obie nazwy). Obiekt od 2024 roku jest w rejestrze zabytków województwa podkarpackiego, dzięki działaniom aktywistów Fundacji Rzeszowskiej, którzy uważają monument za dzieło sztuki i symbol miasta. Decyzję o tym, że pomnik jest zabytkiem, a więc należy mu się prawna ochrona, podjął wojewódzki konserwator zabytków, a w 2025 roku podtrzymał ją minister kultury. Za pozostawieniem pomnika i poprawą jego stanu technicznego są również władze miasta na czele z prezydentem Konradem Fijołkiem.

Po drugiej stronie barykady jest obecny właściciel pomnika, czyli Stowarzyszenie Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia, które przejęło go na własność w 2024 roku od Zakonu Bernardynów. Prezes stowarzyszenia Marcin Maruszak jasno opowiada się za zburzeniem pomnika, przywołując m.in. opinię Instytutu Pamięci Narodowej, według której obiekt propaguje ustrój totalitarny, a więc podlega pod ustawę dekomunizacyjną.

Wiadomo, że stowarzyszenie odwołało się od decyzji ministra kultury podtrzymującej decyzję o tym, że pomnik to zabytek, do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Sąd w tym przypadku ma zbadać prawidłowość przeprowadzenia całej procedury pod kątem formalnym.

Odwołanie właściciela pomnika do WSA nie oznacza zawieszenia ochrony dla monumentu jako zabytku. Co więcej monument może zyskać kolejne formalne zabezpieczenie. Chodzi o wpis obiektu do Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Rzeszowa. Rozpoczęcie działań w tej sprawie potwierdziła nam Kancelaria Prezydenta Rzeszowa.

- Rozpoczęła się procedura włączenia karty adresowej Pomnika Walk Rewolucyjnych w Gminnej Ewidencji Zabytków Miasta Rzeszowa - zaznacza Artur Gernand z Kancelarii Prezydenta Rzeszowa.

Ratusz informuje, że wpis obiektu będącego w rejestrze zabytków do gminnej ewidencji wynika z przepisów ustawy o ochronie zabytków i opiece nad zabytkami. Informację tę potwierdza podkarpacki wojewódzki konserwator zabytków Adam Sapeta.

- To formalne uzupełnienie istniejącego już wpisu do rejestru zabytków - podkreśla Adam Sapeta, podkarpacki wojewódzki konserwator zabytków.

Fot. Mateusz Ficek

Co oznacza wpis do gminnej ewidencji?

Co w praktyce ma oznaczać wpisanie pomnika do gminnej ewidencji zabytków? Ratusz informuje, że monument zyskuje ochronę pod kątem planistycznym. Chodzi o obowiązek określenia zasad ochrony takiego obiektu w przypadku opracowywania planu zagospodarowania dla terenu, na którym się on znajduje. Sam projekt takiego planu przed przyjęciem musi uzyskać bezpośrednią akceptację konserwatora zabytków.

Przypomnijmy, że władze miasta próbowały uchwalić plan zagospodarowania dla terenu pomnika. Dokument przewidywał, że działka, na której stoi pomnik powinna mieć charakter placu publicznego, a sam monument powinien być chroniony z uwagi na to, że jest on dobrem kultury współczesnej. Taki plan w 2023 roku przyjęła Rada Miasta Rzeszowa, ale właściciel zaskarżył uchwałę w tej sprawie do sądu administracyjnego. Zrobił to skutecznie, bo WSA w Rzeszowie unieważnił uchwalony przez radnych plan. Drugiej próby przyjęcia planu zagospodarowania dla terenu pomnika na razie nie było.

Wpis pomnika do gminnej ewidencji zabytków oznacza również, konieczność uzyskania pozwolenia na budowę lub rozbiórkę obiektu budowlanego przez organ administracji architektoniczno-budowlanej w uzgodnieniu z wojewódzkim konserwatorem zabytków. Właściciel pomnika, a więc Stowarzyszenie Rodzin Żołnierzy Niezłomnych Podkarpacia na razie nie komentuje kwestii rozpoczęcia procedury wpisania pomnika do gminnej ewidencji zabytków.

Sprawa pomnika jest wielowątkowa. Wiadomo, że władze miasta oprócz ochrony monumentu, chcą go przejąć od obecnego właściciela. Miasto złożyło pozew sądowy w sprawie unieważnienia darowizny z 2006 roku, w ramach której samorząd przekazał Zakonowi Bernardynów teren obecnych ogrodów bernardyńskich wraz z działką, na której znajduje się pomnik. W styczniu tego roku Sąd Okręgowy w Rzeszowie w całości oddalił pozew miasta. Ratusz złożył apelację, na razie nie wyznaczono terminu rozprawy.

Karol Woliński